Van broncode tot massabeweging · 1998–2008
Netscape verloor, maar de broncode bleef leven
Op 31 maart 1998 werd de broncode van Netscape vrijgegeven en begon het Mozilla-project. Dat was meer dan een laatste reddingspoging van een verliezende browsermaker. Programmeurs buiten Netscape konden de code voortaan bestuderen, verbeteren en gebruiken voor eigen programma's. De nieuwe Mozilla Public License legde vast onder welke voorwaarden dat mocht.
De eerste jaren waren moeizaam. Oude en nieuwe code moesten uit elkaar worden gehaald en de browsermotor werd grotendeels opnieuw opgebouwd. Mozilla 1.0 verscheen pas in 2002, als een omvangrijke suite met browser, e-mail, nieuwsgroepen, chat en webeditor. Technisch was het een mijlpaal; voor gewone gebruikers voelde het pakket minder licht dan het dominante Internet Explorer.
Netscape geeft browsercode vrij en mozilla.org gaat van start.
De open internetsuite en de nieuwe Gecko-motor zijn volwassen.
Een kleine zelfstandige browser verschijnt op 23 september.
Een onafhankelijke stichting krijgt de leiding over het project.
De officiële versie verschijnt op 9 november.
Phoenix sneed de suite weer open
Een groep ontwikkelaars onder wie Dave Hyatt en Blake Ross wilde een browser zonder de complete Mozilla-suite. Het experimentele programma moest een eenvoudige, stabiele basis bieden. Wie meer wilde, kon functies via uitbreidingen toevoegen. Phoenix 0.1 verscheen op 23 september 2002 voor Windows en Linux.

Het idee was bijna het tegenovergestelde van de oude suite. De browser hoefde niet alles zelf te bevatten. Hij moest vooral goed browsen en ruimte laten voor persoonlijke keuzes. Die gelaagde aanpak werd de basis van Firefox: een herkenbaar kernprogramma, met daar omheen een ecosysteem van thema's en add-ons.
Drie namen voor dezelfde belofte
De eerste naam bleek al door andere software te worden gebruikt. Phoenix werd in 2003 Firebird, maar ook die naam botste met een bestaand open-sourcedatabaseproject. In februari 2004 koos Mozilla daarom voor Firefox. Het nieuwe beeldmerk — een vurige vos rond een blauwe wereldbol — maakte de browser onmiddellijk herkenbaar.
Een browser die uit de as van Netscape moest herrijzen.
Een tussennaam die opnieuw al in gebruik bleek.
De naam waarmee het experiment een consumentenproduct werd.
Firefox 1.0 maakte overstappen eenvoudig
Op 9 november 2004 verscheen Firefox 1.0 voor Windows, Mac OS X en Linux. De browser kon favorieten, wachtwoorden, cookies en andere gegevens uit Internet Explorer overnemen. Dat was essentieel: een alternatief was pas bruikbaar wanneer de gebruiker niet opnieuw hoefde te beginnen.

Firefox oogde niet revolutionair. Juist dat was zijn kracht. De adresbalk, terugknop en bladwijzers waren vertrouwd, terwijl tabbladen meerdere pagina's in één venster hielden en de ingebouwde pop-upblokkering hinderlijke reclame afremde. Het zoekvak stond permanent naast de adresbalk. Live Bookmarks maakten nieuwskoppen uit RSS-feeds zichtbaar in het bladwijzermenu.
Meerdere pagina's bleven overzichtelijk in één venster.
De gebruiker bepaalde welke nieuwe vensters mochten openen.
Favorieten en instellingen verhuisden mee uit de oude browser.
RSS-koppen verschenen als een veranderende lijst met bladwijzers.
De lege browser kon alles worden
Firefox hield de kern bewust compact. Uitbreidingen voegden precies toe wat een gebruiker miste: advertenties blokkeren, webpagina's analyseren, weersverwachtingen tonen, downloads beheren of tabbladen anders ordenen. Een thema veranderde de kleuren en knoppen zonder de browsermotor te vervangen.
Vrije CSS-reconstructie van het uitbreidingenvenster; namen illustreren bekende soorten add-ons uit die periode.
Daar zat ook ongemak in. Een browserupdate kon een geliefde uitbreiding tijdelijk onbruikbaar maken. Te veel add-ons maakten Firefox trager of instabieler. De vrijheid om alles aan te passen betekende dat iedere installatie langzaam een eigen, soms moeilijk te onderhouden variant werd.
Een advertentie betaald door gebruikers
De lancering werd gedragen door de gemeenschap. Vrijwilligers testten, vertaalden, hielpen nieuwe gebruikers en promootten de browser via Spread Firefox. Binnen een maand werd Firefox 1.0 tien miljoen keer gedownload. Op 16 december 2004 verscheen een tweepagina-advertentie in The New York Times, betaald door duizenden supporters wier namen in de advertentie stonden.
Een browserlancering als gezamenlijke campagne, niet alleen als productpresentatie.
Mozilla meldt dat Firefox binnen een jaar de grens van honderd miljoen downloads passeerde. Downloads zijn geen marktaandeel, maar de snelheid liet zien dat de stilstand na Internet Explorer 6 voorbij was. De browser werd opnieuw een product waarvoor mensen bewust kozen en dat ze bij anderen aanbevalen.
Gecko gaf webstandaarden weer gewicht
Onder de interface zat Gecko, Mozilla's open browsermotor. Omdat de code zichtbaar was, konden ontwikkelaars fouten onderzoeken en verbeteringen voorstellen. Websites moesten niet alleen in Firefox werken, maar volgens gedeelde afspraken voor HTML, CSS en het Document Object Model. Dat maakte de browser belangrijk voor de beweging die het web minder afhankelijk wilde maken van functies die alleen Internet Explorer begreep.
Open broncode betekende niet automatisch dat iedere beslissing democratisch was of iedere fout meteen verdween. Mozilla moest net als iedere browsermaker prioriteiten stellen, veiligheidslekken repareren en gebruiksgemak afwegen tegen vrijheid. Het verschil was dat de technische basis controleerbaar en herbruikbaar bleef.
Keuze was terug, de strijd nog niet voorbij
Firefox doorbrak de vanzelfsprekendheid van Internet Explorer. De browser bracht geen volmaakt verleden terug: sommige websites bleven browsergebonden, updates konden add-ons breken en een groeiend programma werd opnieuw zwaarder. Maar gebruikers en webmakers hadden weer een geloofwaardig alternatief dat niet aan één besturingssysteem vastzat.
De overwinning bleek tijdelijk en veranderde van vorm. Terwijl Firefox de concurrentie terugbracht, bouwde Apple verder aan Safari en WebKit. In 2008 zou Google met Chrome de nadruk verleggen naar snelheid, webapplicaties en een eigen distributiemacht. Dat is het begin van de tweede browseroorlog.