De aanloop naar het consumenteninternet
Internet voordat bijna niemand het internet kende
Toen internet in de jaren negentig de Nederlandse huiskamers begon binnen te komen, bestond de onderliggende wereld al jaren. Universiteiten, onderzoeksinstellingen en computercentra wisselden gegevens uit via computernetwerken, terwijl hobbyisten elkaar vonden op bulletinboards. Voor de meeste Nederlanders speelde dit alles zich buiten beeld af. Een computer thuis was inmiddels niet uitzonderlijk meer, maar een aansluiting op het wereldwijde internet nog wel.
Juist Nederland had een sterke uitgangspositie. In 1987 werd Stichting SURF opgericht door de veertien Nederlandse universiteiten. Een jaar later ontstond SURFnet, samen met de PTT, om onderwijs- en onderzoeksinstellingen via een landelijk computernetwerk met elkaar te verbinden. In 1990 ging SURFnet2 in productie. Dat netwerk ondersteunde naast X.25 ook IP: het protocol waarop het internet zou gaan draaien. De maximale snelheid bedroeg 64 kbit/s.

17 november 1988
Een datum die vaak als mijlpaal in de Nederlandse internetgeschiedenis wordt genoemd, is 17 november 1988. Op het Centrum voor Wiskunde & Informatica (CWI) in Amsterdam kwam Nederland via een permanente verbinding met het Amerikaanse NSFNET in contact met het internationale internet. Daarmee behoorde Nederland tot de vroege Europese internetlanden.
Voor gewone huishoudens veranderde er die dag nog niets. Internet was in deze periode vooral infrastructuur voor wetenschap, onderzoek en techniek. Wie thuis digitaal met anderen wilde communiceren, kwam eerder terecht bij een BBS: een computer die je met een modem rechtstreeks kon bellen.
Van netwerk voor kenners naar toegang voor iedereen
Aan het begin van de jaren negentig was internet nog geen kant-en-klaar consumentenproduct. Er was geen wifi, geen app en meestal zelfs geen grafische webbrowser. E-mail, nieuwsgroepen, FTP en andere diensten vormden een belangrijk deel van het netwerk. Het World Wide Web was nog jong.
Toch groeide buiten universiteiten de belangstelling. Modems werden betaalbaarder, pc's krachtiger en computerbladen schreven steeds vaker over online communicatie. De infrastructuur was er; nu ontbrak vooral nog een eenvoudige toegangspoort voor particulieren.
1993: XS4ALL opent de deur
Op 1 mei 1993 begon XS4ALL internettoegang aan particulieren aan te bieden. De naam werd uitgesproken als access for all. De initiatiefnemers kwamen uit de kring rond het hackersblad Hack-Tic. Hun verwachting dat in het eerste jaar enkele honderden klanten zouden komen, bleek veel te voorzichtig: de belangstelling was onmiddellijk groot.
Dat moment veranderde de positie van internet in Nederland. Je hoefde niet langer via een universiteit of werkgever toegang te krijgen. Met een computer, modem, telefoonlijn en abonnement kon een particulier zelf het netwerk op. Het was nog technisch, traag en relatief duur, maar het principe van internet thuis was geboren.
De telefoonlijn werd de oprit
De eerste generatie thuisgebruikers belde met een modem naar een lokaal of regionaal inbelnummer van de provider. Het modem zette digitale gegevens om in signalen die over de gewone telefoonlijn konden worden verstuurd. Tijdens het verbinden klonk het karakteristieke gekrijs en gefluit dat later een symbool van de jaren negentig zou worden.
Online zijn betekende bovendien dat de telefoonlijn meestal bezet was. En naast het abonnement op de provider betaalde de gebruiker telefoonkosten zolang de verbinding openstond. Daardoor was internetten vaak een bewuste handeling: verbinding maken, e-mail ophalen, een paar pagina's bekijken en weer ophangen.
1995: internet wordt een consumentenmarkt
Na XS4ALL kwamen steeds meer aanbieders. Demon Internet richtte zich op internettoegang, terwijl grote ondernemingen eveneens kansen zagen. Eind 1994 werd aangekondigd dat PTT samen met partners Planet Internet zou beginnen; in 1995 ging de dienst van start. Internet verschoof daarmee snel van een wereld van academici en liefhebbers naar een consumentenmarkt.
Providers verkochten niet alleen verbindingen. Ze hielpen nieuwe gebruikers ook begrijpen wat internet eigenlijk was. Installatiepakketten, cd-roms, handleidingen, eigen startpagina's en helpdesks maakten van iets technisch een product dat in een doorsnee huishouden kon worden gebruikt.
Een nieuwe gewoonte
In enkele jaren veranderde de vraag van “Wat is internet?” in “Welke provider heb jij?” Namen als XS4ALL, Demon en Planet kregen gezelschap van World Online, Het Net, Wanadoo, Zonnet, Freeler en talloze andere aanbieders. Daarna zouden kabelinternet en ADSL het inbellen langzaam verdringen.
Maar de basis van de Nederlandse providergeschiedenis ligt in deze overgang: van netwerken achter de muren van universiteiten en onderzoeksinstellingen naar een telefoonstekker, modem en pc in de huiskamer. De provider werd de poortwachter naar een wereld die voor het eerst voor vrijwel iedereen bereikbaar kon worden.
Kleine tijdlijn
- 1987 — Stichting SURF wordt opgericht.
- 1988 — SURFnet wordt opgericht; Nederland krijgt een permanente internationale internetverbinding.
- 1990 — SURFnet2 gaat in productie en ondersteunt IP.
- 1993 — XS4ALL biedt internettoegang aan particulieren.
- 1995 — Planet Internet verschijnt en internet wordt steeds nadrukkelijker een massamarkt.
Bronnen
SURF, Van hoe het begon naar nu: de geschiedenis van SURF; historische artikelen en archiefmateriaal rond XS4ALL en Planet Internet. Dit hoofdstuk wordt bij verdere uitbreiding van het dossier aangevuld met aanvullende primaire bronnen en beeldmateriaal met een geschikte licentie.