In de eerste jaren van het publieke web was online zichtbaar zijn geen kwestie van een account openen en een profielfoto kiezen. Wie een eigen pagina wilde, moest ruimte bij een provider vinden, HTML leren en bestanden met FTP naar een server sturen. Het resultaat was vaak klein en onhandig, maar onmiskenbaar persoonlijk. Een homepage vertelde niet alleen wie iemand was; de kleuren, lettertypes, knoppen en achtergronden deden dat ook.
Een eigen voordeur op het web
De persoonlijke homepage leek op een digitale zolderkamer. Er stonden vakantiefoto’s, gedichten, recepten, fanpagina’s, computerspelletjes, verzamelingen links en uitvoerige verhalen over een hobby. Bezoekers kwamen via een zoekmachine, een link op een andere site of een webring: een keten van pagina’s over hetzelfde onderwerp.
Veel pagina’s hadden een teller, een gastenboek en een rij kleine buttons. Bewegende enveloppen wezen naar het e-mailadres. Een bordje ‘under construction’ beloofde dat er ooit meer zou komen. De vormgeving was soms schreeuwerig, maar ze liet ook zien wat het vroege web bijzonder maakte: gebruikers waren niet alleen publiek. Ze bouwden zelf mee.
De vroege homepage was rommelig, maar vrij: de eigenaar bepaalde zelf wat belangrijk was en hoe het eruitzag.
GeoCities maakt van het web een stad
GeoCities begon in 1994 onder de naam Beverly Hills Internet. Het idee werd pas echt onderscheidend toen gebruikers gratis een homepage konden bouwen in thematische ‘buurten’. Wie over computers schreef, kwam bijvoorbeeld in SiliconValley terecht; film- en muziekliefhebbers vonden een plek in Hollywood. De URL bevatte een buurt en een huisnummer, alsof iedere gebruiker een klein perceel in een digitale stad kreeg.
Die metafoor maakte het web begrijpelijker. Een pagina stond niet zomaar ergens op een server, maar hoorde bij een buurt met geestverwanten. GeoCities noemde zijn gebruikers homesteaders: pioniers die hun eigen terrein inrichtten. De site bood eenvoudige hulpmiddelen, maar liet genoeg ruimte over voor handgeschreven HTML, felle achtergronden, animated GIFs en creatieve experimenten.
Yahoo nam GeoCities in 1999 over. De buurten verdwenen geleidelijk naar de achtergrond en de dienst kreeg steeds meer het karakter van gewone gratis webhosting. Toch bleef de naam verbonden aan de uitbundige stijl van de jaren negentig. Toen Yahoo de Amerikaanse dienst op 26 oktober 2009 sloot, dreigden miljoenen persoonlijke pagina’s te verdwijnen. Het Internet Archive en andere archivarissen probeerden zoveel mogelijk van die digitale volkscultuur te bewaren.
GeoCities en vroege persoonlijke homepages geven gebruikers een eigen plek.
Blogger maakt regelmatig publiceren veel eenvoudiger.
Web-log.nl en WordPress gaan van start.
GeoCities sluit; archivarissen redden een deel van de pagina’s.
Van homepage naar weblog
Een homepage was meestal opgebouwd uit vaste onderdelen: ‘over mij’, foto’s, links en losse themapagina’s. Een weblog draaide juist om regelmaat. Nieuwe berichten verschenen bovenaan, oudere zakten naar beneden en bleven via een archief bereikbaar. De datum hoorde zichtbaar bij de tekst. Zo werd een website geen afgemaakt visitekaartje, maar een doorlopend verslag.
Het woord weblog raakte aan het einde van de jaren negentig in gebruik voor sites waarop auteurs interessante links en korte opmerkingen verzamelden. Al snel werd het ingekort tot blog. De inhoud verbreedde zich: dagboeken, politiek commentaar, nieuws, fotografie, techniek, ouderschap en reizen kregen allemaal hun eigen bloggers.
Leven als webpagina
Justin Hall begon in 1994 met Justin’s Links from the Underground. Hij schreef zeer persoonlijk en gebruikte links als onderdeel van zijn verhaal. Zijn site laat zien hoe dun de grens tussen homepage, dagboek en weblog aanvankelijk was.
Foto: Joi Ito, 2007 · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons ↗
Blogger haalt de techniek uit de weg
Pyra Labs lanceerde Blogger in augustus 1999. De grote vernieuwing zat niet in een nieuw soort tekst, maar in de eenvoud van het publiceren. De schrijver vulde een formulier in, klikte op een knop en Blogger plaatste het bericht op de juiste plek. Een archief en de omgekeerde chronologie werden automatisch bijgehouden. Voor een nieuw bericht hoefde niet langer de hele homepage met de hand te worden aangepast.
Dat veranderde het tempo. Een website kon dagelijks, of zelfs meerdere keren per dag, worden bijgewerkt. De drempel om te publiceren daalde voor mensen die wel wilden schrijven maar geen HTML of FTP wilden leren. Google nam Pyra Labs in 2003 over. Blogs konden onder een Blogspot-adres worden gehost, terwijl veel functies gratis beschikbaar kwamen.
Een nieuwe link en veel te weinig slaap
Vanavond mijn weblog opnieuw ingericht. De reacties werken, de blogroll is bijgewerkt en via RSS kun je voortaan vanzelf zien wanneer hier iets nieuws staat.
Web-log.nl: Nederland gaat bloggen
In Nederland begon Joris Leermakers in april 2003 met Web-log.nl. De dienst groeide opvallend snel. Toen ilse media de site in 2004 overnam, sprak het bedrijf over meer dan veertigduizend gebruikers. De naam sloot aan bij een periode waarin ‘weblog’ in Nederland nog vaker werd gebruikt dan het kortere ‘blog’.
Web-log.nl maakte publiceren laagdrempelig en Nederlandstalig. Gebruikers kozen een vormgeving, schreven berichten en vonden andere bloggers via reacties en links. Er ontstonden kleine publieken rond persoonlijke verhalen, nieuwscommentaar, sport, cultuur en alledaagse observaties. Een blog kon door één persoon vanuit huis worden gemaakt en toch iedere dag duizenden lezers trekken.
De keerzijde van zo’n centraal platform werd in 2011 pijnlijk zichtbaar. Een grote migratie verliep moeizaam; een deel van de naar schatting 390.000 blogs bleef wekenlang slecht of niet bereikbaar. De technische problemen hielden aan. In 2013 stopte eigenaar Sanoma met Weblog.nl en werden gebruikers geholpen om naar WordPress.com over te stappen. Wie jarenlang op één gratis dienst had gebouwd, ontdekte hoe kwetsbaar een digitaal archief kan zijn.
WordPress geeft de blogger de sleutel
WordPress verscheen eveneens in 2003. Matt Mullenweg en Mike Little bouwden voort op het gestopte opensourceproject b2/cafelog. Anders dan een gesloten blogdienst was WordPress software die iedereen op een eigen webserver kon installeren, aanpassen en uitbreiden. De teksten en database konden daardoor onder het beheer van de site-eigenaar blijven.
In het begin was WordPress vooral blogsoftware. Berichten, reacties, categorieën, archieven en links stonden centraal. Thema’s maakten een andere vormgeving mogelijk; plugins voegden functies toe zonder dat de kernsoftware hoefde te worden herschreven. WordPress.com bood vanaf 2005 daarnaast een gehoste variant voor gebruikers die geen eigen server wilden beheren.
Geleidelijk groeide WordPress uit tot een volwaardig contentmanagementsysteem. Naast chronologische berichten kwamen vaste pagina’s, menu’s, verschillende soorten inhoud en uitgebreide redactiemogelijkheden. Daarmee werd de cirkel bijna rond: de blogtool waarmee snel een bericht kon worden geplaatst, werd ook een systeem voor complete websites, webwinkels en online tijdschriften.
Reacties, blogrolls en RSS
Weblogs waren persoonlijk, maar zelden geïsoleerd. In de blogroll verwees een auteur naar favoriete collega-bloggers. Een permalink gaf ieder bericht een blijvend adres, zodat anderen er rechtstreeks naar konden verwijzen. Trackbacks en pingbacks meldden dat een ander blog op een bericht reageerde. Onder de tekst ontstond een gesprek in de reacties.
RSS maakte het netwerk nog sterker. Lezers hoefden niet iedere site afzonderlijk te bezoeken, maar konden nieuwe berichten in een feedreader verzamelen. Daarmee ontstond een informatiestroom die door de gebruiker zelf werd samengesteld. Er was geen centraal algoritme dat bepaalde welk bericht bovenaan kwam: de lezer koos de bronnen.
Iedereen kon uitgever worden
Blogs veranderden wie er openbaar kon schrijven. Voor publicatie was geen drukpers, omroepfrequentie of baan bij een redactie nodig. Ooggetuigen konden verslag doen, deskundigen konden een nichepubliek bereiken en liefhebbers konden kennis opbouwen rond onderwerpen die in traditionele media nauwelijks ruimte kregen.
Dat betekende niet dat alle blogs betrouwbaar of interessant waren. Dezelfde lage drempel die nieuwe stemmen mogelijk maakte, gaf ook ruimte aan geruchten, ruzies en teksten zonder controle. Toch dwongen blogs traditionele media om opnieuw na te denken over snelheid, bronvermelding, interactie met lezers en de grens tussen persoonlijk commentaar en journalistiek.
Het profiel verdringt de homepage
Vanaf het midden van de jaren 2000 trokken sociale netwerken steeds meer persoonlijke publicaties naar zich toe. Een profiel op Hyves, Facebook of later Instagram was sneller gemaakt dan een website. Vrienden zaten er al, reacties kwamen meteen binnen en de techniek verdween vrijwel volledig uit beeld.
Daar stond verlies van vrijheid tegenover. Het platform bepaalde de vorm, de volgorde en uiteindelijk ook het bereik. Een GeoCities-pagina kon lelijk zijn, maar hij zag er tenminste uit zoals de maker wilde. Op sociale media werd persoonlijke expressie in een vast sjabloon geplaatst en afhankelijk van een tijdlijn die door het bedrijf kon worden veranderd.
De persoonlijke website is niet verdwenen
Blogs verloren hun positie als hét symbool van online vernieuwing, maar ze bleven bestaan. WordPress, Blogger en andere systemen worden nog altijd gebruikt. Nieuwsbrieven en podcasts namen een deel van de persoonlijke publicatiecultuur over, terwijl makers opnieuw belangstelling kregen voor een eigen domein en een plek buiten sociale platforms.
Daarmee is de les van GeoCities en weblog.nl opnieuw actueel. Een dienst kan verdwijnen, een bedrijfsstrategie kan veranderen en een account is niet hetzelfde als eigendom. Wie een eigen domein gebruikt, regelmatig back-ups maakt en inhoud kan exporteren, houdt meer zeggenschap over zijn digitale verleden.
De oude homepages waren technisch beperkt en vaak chaotisch. Maar achter iedere knipperende tekst en bezoekersteller zat een ambitie die het web nog steeds nodig heeft: niet alleen consumeren wat grote platforms aanbieden, maar zelf een plek maken.
Lees verder: Waarom iedere website vroeger een gastenboek had →Bronnen en verder lezen
Internet Archive — GeoCities Special Collection en sluitingsdatum ↗ Internet Archive — GeoCities als vroege plek voor persoonlijke expressie ↗ Blogger — terugblik op de lancering door Pyra Labs in 1999 ↗ Sanoma — overname van Web-log.nl door ilse media (2004) ↗ Tweakers — problemen bij de migratie van Weblog.nl (2011) ↗ Villamedia — einde van Weblog.nl (2013) ↗ WordPress.org — ontstaan uit b2/cafelog in 2003 ↗ WordPress.org — geschiedenis van het project ↗ Wikimedia Commons — portret Justin Hall en CC BY 2.0-licentie ↗ Wikimedia Commons — WordPress 2.9-dashboard en CC BY 3.0-licentie ↗