“SMS TONE naar 1234.” Meer hoefde je niet te doen. Even later ontving je telefoon een melodietje dat vaag klonk als de hit van dat moment. Tenminste, als je toestel het juiste formaat ondersteunde en de download niet halverwege bleef steken.

Onderaan de televisiereclame liep ondertussen een regel piepkleine tekst door het beeld. Daar stond dat je niet alleen een ringtone bestelde, maar mogelijk ook lid werd van een abonnementsdienst. Voor een paar euro per week kreeg je vervolgens nieuwe tonen, wallpapers of spelletjes toegestuurd — of je daar nu op zat te wachten of niet.

De mobiele telefoon werd een persoonlijk accessoire. De sms werd tegelijk een kassa.

Een telefoon die klonk als alle andere

De eerste mobiele telefoons boden weinig ruimte voor individualiteit. Ze waren groot, grijs en vooral bedoeld om mee te bellen. De ingebouwde beltonen bestonden uit eenvoudige elektronische piepjes. Wanneer ergens een telefoon afging, grepen soms meerdere mensen tegelijk naar hun jaszak.

Dat veranderde toen fabrikanten meer instelmogelijkheden toevoegden. Gebruikers konden kiezen uit beltonen met namen als Classic, Robot, Discreet en Urgent. Sommige toestellen hadden bovendien een Composer, waarmee je zelf toonhoogtes en nootlengtes kon invoeren.

Op internet en in tijdschriften verschenen schema’s waarmee bekende melodieën konden worden nagemaakt. Regel voor regel voerde je de noten in. Eén foutje was genoeg om een refrein volledig te laten ontsporen. Het resultaat klonk zelden als het origineel, maar het was herkenbaar — en vooral: het was van jou.

Van piepjes naar echte muziek

De eerste commerciële ringtones waren monofoon. De telefoon kon slechts één toon tegelijk afspelen. Een compleet popnummer moest daarom worden teruggebracht tot zijn meest herkenbare melodielijn. Drums, zang en akkoorden verdwenen. Wat overbleef was een reeks piepjes.

Voor aanbieders was dat juist aantrekkelijk. De bestanden waren klein, pasten op eenvoudige telefoons en konden via een sms-bericht of mobiele download worden geleverd. Popmuziek kreeg er een nieuwe exploitatievorm bij: niet als single of album, maar als een melodie van enkele kilobytes.

01

Monofoon

Eén toon tegelijk. Een hit bleef alleen als kale melodielijn herkenbaar.

02

Polyfoon

Meerdere tonen maakten ruimte voor akkoorden en eenvoudige instrumenten.

03

Realtone

Een kort fragment van de echte opname, met zang en instrumenten.

Daarna verschenen polyfone ringtones. Die konden meerdere tonen tegelijk afspelen en klonken daardoor voller. Het woord polyfoon werd een verkoopargument. Een toestel met veertigstemmige polyfonie leek bijna een muziekinstallatie — zolang je het niet naast een echte luidspreker legde.

De volgende stap was de realtone: een kort fragment van een echte opname. Geen elektronische reconstructie meer, maar zang, instrumenten of een bekende kreet die uit een piepkleine luidspreker schalde.

Illustratie van drie mobiele telefoons die de ontwikkeling van monofone ringtone via polyfone ringtone naar realtone en kleurenscherm tonen
In enkele jaren veranderde de ringtone van één piepende melodielijn in een fragment van een echte opname.Eigen redactionele illustratie · toestellen en verpakkingen zijn generieke reconstructies

De telefoon als mini-slaapkamer

Niet alleen het geluid werd persoonlijk. Ook het scherm moest laten zien wie je was. Wallpapers bestonden aanvankelijk uit simpele zwart-witafbeeldingen. Een hartje, voetbalclub, sterrenbeeld, automerk of naam kon al genoeg zijn om een toestel te onderscheiden.

Met de komst van kleurenschermen werden de afbeeldingen uitbundiger. Artiesten, filmsterren, sporters en tekenfilmfiguren werden samengeperst tot een handvol pixels. De resolutie was laag en ieder toestel gebruikte weer andere afmetingen. Een afbeelding die op het ene scherm redelijk oogde, kon op een ander toestel worden uitgerekt, afgesneden of veranderd in een onherkenbare vlek.

Toch waren wallpapers belangrijk. De telefoon werd steeds vaker zichtbaar op tafel gelegd en aan vrienden doorgegeven. Welke achtergrond, ringtone en screensaver je gebruikte, zei iets over je smaak en je groep. Het was de digitale versie van posters aan de slaapkamermuur.

Eén sms naar een viercijferig nummer

De aanschaf van digitale versieringen moest zo eenvoudig mogelijk zijn. Een creditcard hadden jongeren meestal niet en online betalen stond nog in de kinderschoenen. Vrijwel iedereen met een mobiele telefoon kon echter sms’en.

SMS TONE NAAR 1234

Zo eenvoudig zag de bestelling eruit. De werkelijke voorwaarden stonden vaak in veel kleinere letters.Vrije redactionele reconstructie; nummer en instructie zijn fictief.

De kosten werden afgetrokken van het beltegoed of verschenen later op de telefoonrekening. Dat voelde bijna als gratis winkelen. Er hoefde geen portemonnee te worden geopend en er was geen bankpas nodig.

1

De gebruiker stuurt een trefwoord naar een kort nummer.

2

Een contentaanbieder levert de ringtone of wallpaper.

3

Betaalde berichten of downloads volgen.

4

De provider verrekent alles via beltegoed of factuur.

Achter die simpele handeling zat een hele keten. Een aanbieder leverde de inhoud, een advertentiepartner bracht de dienst onder de aandacht en de telecomprovider verwerkte de betaling. Soms waren er ook tussenpersonen en buitenlandse ondernemingen betrokken. Voor de consument was nauwelijks zichtbaar wie uiteindelijk verantwoordelijk was.

Jamba in ieder reclameblok

Een van de bekendste aanbieders was Jamba, buiten een deel van Europa ook actief onder de naam Jamster. Het bedrijf werd groot met ringtones, wallpapers, spelletjes en andere mobiele downloads.

De reclames waren moeilijk te missen. Ze verschenen op muziekzenders en commerciële jongerenkanalen, vaak meerdere keren per reclameblok. Felgekleurde animaties, harde geluiden en voortdurend knipperende bestelinstructies veranderden de televisie in een catalogus voor mobiele telefoons.

De reclame verkocht niet alleen een product. Zij verkocht het idee dat een standaardtelefoon saai was. Wie echt wilde meedoen, had een grappigere ringtone, een stoerdere wallpaper en regelmatig nieuw materiaal nodig.

De kikker die niet te ontsnappen was

Het ultieme symbool van deze periode werd Crazy Frog. Het geluid begon als een imitatie van een tweetaktmotor. Later werd er een computeranimatie bij gemaakt van een blauwgrijs figuurtje met een pilotenbril. Jamba gebruikte het personage vanaf 2004 intensief om ringtones te verkopen.

Crazy Frog was overal: op televisie, op internet, op telefoons en uiteindelijk in de hitlijsten. Een danceversie van Axel F bereikte in 2005 de eerste plaats in Groot-Brittannië. De ringtone was veranderd in een muziekact.

Dat succes maakte het figuurtje tegelijk geliefd en gehaat. Kinderen vonden het grappig. Veel volwassenen konden het geluid na honderden reclames niet meer verdragen. Maar commercieel werkte het uitstekend: reclame, ringtone en single versterkten elkaar voortdurend.

Wanneer een aankoop een abonnement blijkt

De grootste problemen ontstonden wanneer consumenten dachten één ringtone te bestellen, maar in werkelijkheid een abonnement activeerden. De voorwaarden stonden vaak klein in beeld of werden zo kort getoond dat ze nauwelijks te lezen waren. Termen als lidmaatschap, credits en wekelijkse content maakten niet altijd duidelijk hoeveel berichten iemand zou ontvangen en hoeveel ieder bericht kostte.

De rekening liep ondertussen door. Een abonnement kon meerdere betaalde berichten per week opleveren. Bij prepaidtelefoons verdween het beltegoed soms binnen enkele dagen. Bij abonnementen werd de schade pas zichtbaar toen de maandelijkse factuur op de mat viel.

Illustratie van een mobiele telefoon die steeds nieuwe betaalde sms-berichten ontvangt terwijl munten en beltegoed verdwijnen
Een losse bestelling kon ongemerkt veranderen in een stroom betaalde berichten.Eigen redactionele illustratie · symbolische reconstructie

Vooral jongeren waren kwetsbaar. Ze konden met hun eigen telefoon bestellen, terwijl de rekening door hun ouders werd betaald. Het verband tussen een kort sms’je en tientallen euro’s aan kosten was niet altijd duidelijk.

Niet iedere aanbieder werkte misleidend en veel mensen waren tevreden met hun aankoop. Het systeem maakte het echter bijzonder gemakkelijk om te bestellen en opvallend moeilijk om precies te begrijpen waarmee je instemde.

Afmelden was een speurtocht

Wie van een dienst af wilde, moest meestal een stopbericht sturen. Maar naar welk nummer? En met welk woord? Was het STOP, STOP ALLES, UIT, CANCEL of de naam van de dienst? Wanneer iemand verschillende abonnementen had, was bovendien niet altijd duidelijk welke aanbieder de kosten veroorzaakte.

Ook klachten waren lastig. De telecomprovider inde het geld, maar kon verwijzen naar de contentaanbieder. Die contentaanbieder kon op zijn beurt wijzen naar een aangesloten reclamepartner. De consument moest zelf uitzoeken waar het was misgegaan.

Honderden klachten per maand

De Nederlandse overheid en telecomsector scherpten de regels stapsgewijs aan. Een vernieuwde Gedragscode SMS-Dienstverlening trad in mei 2008 in werking. Daarin kwamen strengere afspraken over aanmelding, bevestiging, reclame, klachten en afmelding. Vanaf juli 2008 konden telefoonnummers bovendien worden geblokkeerd voor betaalde sms-abonnementen.

Toch ontving ConsuWijzer tussen juli 2008 en oktober 2009 gemiddeld ongeveer vier- tot vijfhonderd meldingen per maand over sms-diensten. Consumenten klaagden onder meer over onduidelijke advertenties, onverwachte abonnementen en diensten die moeilijk konden worden stopgezet.

ONDERZOEK ROND 2009

Een abonnement zonder dat je het wist

Bijna tien procent van de onderzochte volwassenen had ervaring met een ongewenst sms-abonnement. Negentig procent van die groep had niet beseft dat het verzenden van het oorspronkelijke bericht een abonnement activeerde. Onder jongeren had ongeveer één op de vijf ervaring met een ongewenste inschrijving.

Toezichthouders traden op tegen aanbieders, de reclamecode werd aangescherpt en verplichte prijsinformatie kreeg een prominentere plaats. Uiteindelijk werd het moeilijker om een abonnement te verbergen achter één aantrekkelijk plaatje of een schijnbaar gratis ringtone.

De smartphone maakt het systeem overbodig

Het klassieke ringtonebedrijf kreeg niet alleen last van strengere regels. De techniek veranderde eveneens. Smartphones maakten het veel eenvoudiger om eigen muziek en foto’s te gebruiken. Een wallpaper hoefde niet meer via een betaalde sms-dienst te worden geleverd: je kon zelf een foto maken of een afbeelding downloaden.

Appwinkels namen de rol van mobiele marktplaats over. Ook daar werden kleine digitale producten, abonnementen en extra’s verkocht, maar de prijs en de aanbieder waren doorgaans beter zichtbaar. Betalingen kwamen in een centraal account terecht en abonnementen konden vanuit één overzicht worden beheerd.

De betaalde sms verdween niet helemaal. Het systeem bleef bruikbaar voor bijvoorbeeld donaties, parkeren, stemmen en informatiediensten. Maar de tijd waarin televisiezenders urenlang ringtones en wallpapers aanprezen, liep ten einde.

De voorloper van de app-economie

DE VERNIEUWING

Digitale aankopen zonder bankpas

Een sms maakte een kleine aankoop onmiddellijk mogelijk. Personalisatie werd een massamarkt en de telefoon een betaalmiddel.

DE SCHADUWZIJDE

Terugkerende kosten uit beeld

Dezelfde eenvoud maakte onduidelijke abonnementen, kinderaankopen en lastig opzeggen mogelijk.

Achteraf gezien waren ringtonebedrijven voorlopers van de moderne app-economie. Ze begrepen dat consumenten wilden betalen voor personalisatie. Ze maakten digitale aankopen klein, snel en impulsief. Ze ontdekten hoe aantrekkelijk terugkerende abonnementen waren en hoe effectief het was om jongeren rechtstreeks via hun eigen scherm te bereiken.

Ook de problemen klinken bekend. Onduidelijke abonnementen, automatische verlengingen, aankopen door kinderen en ingewikkelde opzeggingsprocedures bestaan nog steeds. Alleen worden ze nu verpakt als premiumfuncties, virtuele munten, lootboxes of gratis proefperiodes.

Een paar piepjes voor een paar euro

Ringtones en wallpapers stammen uit een korte overgangsperiode. Mobiele telefoons waren al persoonlijk genoeg om altijd bij ons te dragen, maar nog niet krachtig genoeg om ze volledig zelf in te richten.

Precies in die ruimte ontstond een opvallende industrie. Een industrie die melodieën terugbracht tot piepjes, afbeeldingen tot enkele pixels en een sms-bericht tot een betaalmiddel. Het leverde plezier en herkenning op, maar ook een nieuwe les voor consumenten.

Digitale producten mochten dan onzichtbaar zijn, de rekening was dat niet.

Bronnen en verder lezen

Tweede Kamer — brief over aanvullende maatregelen voor sms-dienstverlening, 2010 ↗Gedragscode SMS-Dienstverlening voor operators en serviceproviders ↗Internetconsultatie — consumentenbescherming bij betaalde sms-diensten ↗Wired — Crazy Frog, ringtones en de Britse hitlijst, 2005 ↗The Guardian — Nokia, personalisatie en de ringtonerevolutie ↗
Lees ook: Geluiden van vroeger — van inbelmodem tot MSN Messenger →