Voor een album ging je naar de platenzaak, de bibliotheek of de cd-kast van een vriend. Voor één moeilijk vindbaar liedje moest je geluk hebben. Toen de mp3 en de snelle verspreiding van internet samenkwamen, veranderde dat bijna van de ene dag op de andere. Op een Nederlandse gezinscomputer kon ineens muziek verschijnen die nergens in de buurt te koop was.

Napster maakte muziek doorzoekbaar

Napster, in 1999 gelanceerd, maakte het idee verbluffend eenvoudig. Het programma hield een centrale index bij van mp3-bestanden die gebruikers op hun eigen computer deelden. Je zocht op artiest of titel, koos een resultaat en haalde het bestand rechtstreeks bij een andere gebruiker vandaan. De muziek stond dus niet in één grote digitale winkel; miljoenen losse harde schijven vormden samen het aanbod.

Die zoekbalk was de echte revolutie. Opnames die vroeger alleen onder verzamelaars circuleerden — liveconcerten, remixes, B-kanten en verkeerd gespelde rariteiten — stonden naast de nieuwste hits. Niet alles was legaal gedeeld en niet alles was wat de bestandsnaam beloofde, maar de verwachting veranderde blijvend: als een nummer bestond, moest het online te vinden zijn.

Napster verkocht geen platenkast. Het liet zien dat de platenkasten van alle gebruikers samen één bibliotheek konden vormen.

De Nederlandse computerkamer

In Nederland kwam filesharing terecht in een herkenbare omgeving: één beige pc voor het hele gezin, een inbelverbinding of de eerste kabel- en ADSL-aansluiting, Winamp om af te spelen en een stapel lege cd-r’s naast de monitor. Titellijsten gingen rond op school en op het werk. Wie een snellere verbinding had, werd vanzelf leverancier voor vrienden met een trager modem.

Een gedownload nummer was zelden meteen klaar voor gebruik. De bestandsnaam moest worden opgeschoond, de artiest ingevuld en het volume bleek vaak anders dan bij het vorige liedje. Daarna kwam het bestand in een map als Mijn muziek, in een zelfgemaakte Winamp-afspeellijst of op een gebrande verzamel-cd met een in stift geschreven titel.

1 · Zoeken

Artiest en titel invoeren, soms met verschillende spellingen.

2 · Kiezen

Grootte, bitrate en aantal bronnen met elkaar vergelijken.

3 · Wachten

Hopen dat de andere computer online bleef tot honderd procent.

4 · Luisteren

Controleren of het echt het gezochte nummer was.

Na Napster kwamen Kazaa en LimeWire

Napsters centrale index maakte het programma gebruiksvriendelijk, maar ook juridisch kwetsbaar. De Amerikaanse muziekindustrie stapte naar de rechter. In 2001 oordeelde een federaal hof van beroep dat Napster onder voorwaarden verantwoordelijk kon worden gehouden voor het faciliteren van inbreuken. Het oorspronkelijke netwerk verdween, maar het idee was niet meer terug in de doos te krijgen.

Kazaa en LimeWire namen de lege plek in. Hun netwerken waren minder afhankelijk van één centrale catalogus. Kazaa gebruikte het FastTrack-netwerk; LimeWire werkte met Gnutella. Voor de doorsnee gebruiker waren de technische verschillen minder belangrijk dan het grotere aanbod: naast muziek verschenen films, software, games en afbeeldingen in dezelfde zoekresultaten.

1999

Napster

Gericht op mp3’s, met een centrale zoekindex. Eenvoudig, snel te begrijpen en daardoor een makkelijk doelwit voor een rechterlijk verbod.

2001

Kazaa

Een brede bestandszoeker op FastTrack. Populair in de vroege breedbandjaren en nauw verbonden met een Nederlandse rechtszaak.

JAREN NUL

LimeWire

Een Gnutella-programma dat lang bleef rondgaan. Toegankelijk, maar berucht om misleidende bestanden en ongewenste software.

De kunst van het kiezen

Zoeken was eenvoudig; het juiste resultaat herkennen was een vaardigheid. Een gangbaar popnummer van drie minuten hoorde geen 70 kilobyte groot te zijn. Een bestand met veel bronnen kwam vermoedelijk sneller binnen, maar was niet noodzakelijk correct. Een hoge bitrate beloofde betere geluidskwaliteit, terwijl namen als FINAL, REAL en NO FAKE juist argwaan konden oproepen.

Ook de voortgangsbalk bepaalde de avond. Bij Napster en vroege versies van de opvolgers kwam het bestand vaak bij één andere computer vandaan. Als die gebruiker de verbinding verbrak, bleef de download steken. Latere systemen konden delen van hetzelfde bestand bij meerdere bronnen ophalen. Met kabel of ADSL werd een mp3 geen nachtproject meer, maar films bleven uren of dagen onderweg.

Gratis had een bijsluiter

De bestanden kwamen van onbekende computers en de programma’s zelf werden geregeld gebundeld met reclame- of andere ongewenste software. Een dubbele extensie kon een uitvoerbaar programma vermommen als muziekbestand. Verkeerd ingestelde gedeelde mappen konden bovendien meer openbaar maken dan de gebruiker bedoelde. Amerikaanse toezichthouder FTC waarschuwde later expliciet dat P2P-software ook privé- en werkdocumenten onbedoeld kon verspreiden.

Niet ieder muziekbestand was muziek

Virusscanners, bestandsextensies en gezond wantrouwen hoorden bij filesharing. Wie op alles dubbelklikte, kon behalve een liedje ook pop-ups, een trage computer of een serieus beveiligingsprobleem binnenhalen.

Toch was het risico onderdeel van de aantrekkingskracht. De gebruiker stond niet in een nette winkel met gecontroleerde schappen, maar op een rommelmarkt die dag en nacht open was. Soms vond je precies die ene zeldzame opname. Soms nam je digitale rommel mee naar huis.

Kazaa voor de Nederlandse rechter

Kazaa kreeg in Nederland een juridisch hoofdstuk dat internationaal aandacht trok. Buma/Stemra wilde dat de aanbieder maatregelen nam tegen de uitwisseling van auteursrechtelijk beschermd werk. Het Amsterdamse hof oordeelde in 2002 dat Kazaa niet zelf de auteursrechtinbreuken van gebruikers pleegde en dat de geëiste maatregelen in die vorm niet konden worden opgelegd.

2003

Wat de Hoge Raad wel — en niet — zei

De Hoge Raad verwierp het cassatieberoep van Buma/Stemra, waardoor het oordeel van het hof bleef staan. Dat betekende niet dat elk gebruik van Kazaa legaal was. Het onderscheid ging juist tussen de technologie aanbieden en als individuele gebruiker beschermd werk zonder toestemming verspreiden.

Dat verschil raakte in het dagelijkse gesprek vaak zoek. Nederland kende bovendien jarenlang een debat over de thuiskopie: downloaden voor eigen gebruik werd anders behandeld dan uploaden. P2P-programma’s maakten dat onderscheid lastig, omdat een binnengehaald bestand meestal meteen weer in stukjes aan anderen werd aangeboden. Sinds het Europese arrest ACI Adam uit 2014 geldt bovendien dat de Nederlandse thuiskopie-uitzondering geen kopieën uit een ongeoorloofde bron mag omvatten.

Van bezit naar toegang

Filesharing leerde een generatie niet alleen gratis downloaden. Het leerde haar ook zoeken op losse nummers in plaats van albums, afspeellijsten samenstellen en verwachten dat muziek onmiddellijk beschikbaar was. Legale downloadwinkels namen een deel van die gewoonten over, maar vroegen nog steeds betaling per bestand.

Streaming sloot uiteindelijk beter aan op de oorspronkelijke belofte. Toen Spotify in 2010 in Nederland beschikbaar kwam, hoefde de luisteraar niet meer te wachten, bestandsnamen te corrigeren of de harde schijf te ordenen. De muziek bleef op de server en de afspeellijst werd belangrijker dan de mp3-map. Toegang won van bezit.

Napster, Kazaa en LimeWire verdwenen daarmee niet alleen door rechtszaken en beveiligingsproblemen. Ze werden ook ingehaald door een dienst die bijna hetzelfde gevoel bood — een onmetelijke muziekbibliotheek achter één zoekvak — maar zonder de kapotte bestanden en onzekere voortgangsbalk. Wat bleef, was de verwachting die de deelprogramma’s hadden gewekt: ieder nummer, nu.

Lees ook: Van Napster en Kazaa naar streaming →

Bronnen en verder lezen

De Rechtspraak — Hoge Raad, Buma/Stemra tegen Kazaa (2003) ↗U.S. Court of Appeals — A&M Records v. Napster (2001) ↗Federal Trade Commission — risico’s van P2P-filesharing ↗U.S. District Court — Arista Records v. LimeWire (2010) ↗VPRO 3voor12 — Het downloadtijdperk is voorbij, wat rest is nostalgie ↗Hof van Justitie EU — ACI Adam over de thuiskopie (2014) ↗